فصل سوّم زبانهايى كه ايرانيان در سخن گفتن به كار مىبرند ايرانيان معمولا به يكى از سه زبان فارسى ، تركى ، عربى سخن مىگويند . آنان بر اين باورند كه فارسى زبان طبيعى و قومى ايرانيان است . بزرگان و جاه‌مندان ، و كسانى كه با آنها آمد و شد و سر و كار دارند اين سه زبان را به نسبت مساوى مىدانند . بسيارى از زنان نيز به اين سه زبان آشنا هستند ؛ و اگر دست كم ، از اين سه ، زبانهاى فارسى و تركى را ندانند در مكالمه درمىمانند . من اين دو زبان يعنى فارسى و تركى را مىدانستم و به خواندن و نوشتن زبان عربى هم آشنا بودم ، امّا روزى نبود كه از عدم تسلّط خود بر اين زبان دلگير و متحسّر نباشم . زيرا بسى روى مىنمود كه از درك و فهم بعضى مطالب درمىماندم . زبان فارسى بر اطلاق زبان شعر و ادب مردمان است . درباريان و افراد سپاهى و بزرگان و زنان جاه‌مندان در خانه همه به زبان تركى صحبت مىكنند زيرا پادشاه و افراد خانوادهء سلطنت از آذربايجان كه زبان همه مردمانش تركى است برخاسته‌اند ، امّا عربى از آن جهت كه زبان دينى مردم است محترم مىباشد . دربارهء اختصاصات اين سه زبان ايرانيان ضرب المثل معروفى دارند . مىگويند فارسى بلاغت ، عربى فصاحت ، تركى سياست و باقى قباحت است . يعنى فارسى زبانى است نرم ، ملايم و لطيف ؛ عربى لسانى است فصيح ، تركى زبانى است خشن ، و باقى الفاظى عاميانه و مبتذل مىباشد ؛ و لفظى كه من به معنى خشن و سخت ترجمه كرده‌ام معنى واقعيش مجازات ، عذاب و شكنجه است . در مقام مقايسه اين سه زبان با زبانهاى اروپايى مىتوان گفت فارسى با زبان لاتين ، تركى با زبان اسلاو ، و عربى با زبان يونانى مناسبت دارد . امّا آميختگى